Mahmut Çolak
İş ve Sosyal Güvenlik Danışmanı
Tarih: 01.06.2026
Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu (32, 34, 41 ve 102’nci maddeler), İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (149 ve 161’inci maddeler)
Fazla çalışma ücreti, çalışmanın yapıldığı dönemde geçerli olan ücret üzerinden hesaplanır; fesih tarihindeki son ücret esas alınmaz. Gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz yürütülür (4857 md. 34). Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır (4857 md. 32) ve zamanaşımı, hâkim tarafından kendiliğinden değil, ancak ileri sürüldüğünde dikkate alınır (TBK md. 161). İş sözleşmesine konulan “ücrete fazla çalışmalar dâhildir” kaydı, yıllık 270 saatlik yasal sınırı aşan çalışmaların ücretini ortadan kaldırmaz.
Kanunun Kendi Kuralı: 4857 Sayılı Kanun’un 41’inci Maddesi
Maddenin hesaplamayı ilgilendiren hükümleri şunlardır:
- Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Her bir saati için verilecek ücret, “normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle” ödenir.
- Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır; her saati için ücret yüzde yirmi beş yükseltilerek ödenir.
- 63’üncü maddeye göre denkleştirme uygulanan hâllerde, haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşmamak koşuluyla bazı haftalarda 45 saat aşılsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.
- İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir; hak edilen serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti olmadan kullandırılır.
- Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir ve fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.
Hangi Tarihin Ücreti Esas Alınır
Maddenin ölçüsü “normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı”dır. Bu ölçü, fazla çalışmanın yapıldığı dönemdeki ücrete bağlıdır; iş sözleşmesinin sona erdiği tarihteki ücrete değil. Yargıtay uygulamasında da fazla çalışma alacağının fesih tarihindeki son ücret üzerinden hesaplanamayacağı kabul edilmektedir.
Geriye dönük hesaplamada izlenecek sıra şudur: önce işçinin ücret değişim tarihleri dönemler hâlinde listelenir, sonra fazla çalışma saatleri ilgili ayın ücretiyle eşleştirilir, en son her dönem için ayrı ayrı zamlı ücret hesaplanır.
Saat Ücretinin Bulunması
Aylık maktu ücretle çalışan bir işçide saat ücreti, yaygın uygulamada aylık ücretin otuza bölünmesiyle günlük ücrete, günlük ücretin de 7,5’e bölünmesiyle saat ücretine ulaşılarak bulunur. Buradaki 7,5 sayısı, 4857 sayılı Kanun’un 63’üncü maddesindeki haftalık 45 saatlik çalışma süresinin haftanın çalışılan günlerine eşit bölünmesinden gelir. Fazla çalışma ücreti, bu şekilde bulunan saat ücretinin yüzde elli artırılmış tutarıdır.
Parça başına, akort, götürü veya yüzde usulüyle çalışılan işlerde hesap farklıdır; bu işlerde saat ücretinin ve fazla çalışma karşılığının ne şekilde bulunacağı Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesinde ayrıca düzenlenmiştir.
“Ücrete Fazla Çalışma Dâhildir” Kaydı ve 270 Saat Sınırı
İş sözleşmelerine konulan “aylık ücrete fazla çalışmalar da dâhildir” türü kayıtlar, sınırsız bir serbestî sağlamaz. Kanunun 41’inci maddesi fazla çalışmayı yılda 270 saatle sınırladığı için, bu tür kayıtların kapsamı da en fazla bu sınır kadar olabilir; yıl içinde 270 saati aşan bir fazla çalışma varsa, aşan kısmın ücreti sözleşmede kayıt bulunsa dahi ayrıca ödenir. Yargıtay uygulamasında benimsenen çerçeve de budur.
Yönetmelik’in 5’inci maddesi ayrıca şu ayrımı yapar: 270 saatlik süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir. Yani sınır her bir işçi için ayrı ayrı hesaplanır.
Faiz, Zamanaşımı ve Def’i
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Faiz türü | Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır | 4857 md. 34/1 |
| Zamanaşımı süresi | Beş yıl (fazla çalışma ücreti de bir ücret alacağıdır) | 4857 md. 32/son |
| Zamanaşımının başlangıcı | Alacağın muaccel olduğu tarih | TBK md. 149 |
| Hâkimin re’sen dikkate alması | Alamaz; zamanaşımı ileri sürülmedikçe göz önüne alınmaz | TBK md. 161 |
Bu üçlü birlikte okunduğunda sonuç şudur: zamanaşımı, fesih tarihinden değil her bir dönem ücretinin muaccel olduğu tarihten işlemeye başlar; buna karşılık zamanaşımı bir hak düşürücü süre olmadığından, davada ileri sürülmezse mahkeme kendiliğinden uygulayamaz.
İdari Para Cezası ve Belgeleme
4857 sayılı Kanun’un 102’nci maddesinin (c) bendi uyarınca; 41’inci maddede belirtilen fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödemeyen, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde kullandırmayan ve fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almayan işveren veya işveren vekiline, bu durumda olan her işçi için idari para cezası verilir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiği için, uygulanacak tutarın ilgili yılın güncel listesinden teyit edilmesi gerekir.
Yönetmelik ayrıca işverene, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma sürelerini belgelemek ve işçinin bu çalışmalara ilişkin yazılı onayını saklamak yükümlülüğü getirir. Uyuşmazlıkta ispat yükü bakımından bu kayıtlar belirleyicidir: elektronik giriş-çıkış verileri, puantaj kayıtları ve imzalı bordroların birbirini doğrulaması gerekir.
Doğrulama Notu
Bu sirkülerin ilk hâlinde dört ayrı Yargıtay 9. Hukuk Dairesi kararı esas alınmış ve künyeleri (E.2006/12190 K.2006/31035; E.2005/16467 K.2005/40596; E.2007/8638 K.2007/37243; E.2007/7830 K.2007/34898) verilmişti. Bu kararların metinlerine resmî kaynaklardan ulaşılamadığı için künyeler metinden çıkarılmış, aynı sonuçlar kanun ve yönetmelik hükümlerine dayandırılmıştır. Yargıtay uygulamasına yapılan atıflar, tek bir karara değil yerleşik içtihada işaret etmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Fazla çalışma ücreti hangi tarihin ücreti üzerinden hesaplanır?
Çalışmanın yapıldığı dönemde geçerli olan çıplak ücret üzerinden. Fesih tarihindeki son ücret esas alınmaz.
Fazla çalışma zammı yüzde kaçtır?
Fazla çalışmada yüzde elli, fazla sürelerle çalışmada yüzde yirmi beş (4857 md. 41).
Sözleşmede “ücrete fazla mesai dâhildir” yazıyorsa hiç ödeme yapılmaz mı?
Bu kaydın kapsamı en fazla yıllık 270 saattir. Bu sınırı aşan fazla çalışmanın ücreti ayrıca ödenir.
Ödenmeyen fazla çalışma ücretine hangi faiz uygulanır?
Yasal faiz veya işletme kredisi faizi değil, mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı (4857 md. 34).
Zamanaşımı süresi ne kadar ve ne zaman başlar?
Beş yıldır (4857 md. 32) ve alacağın muaccel olduğu tarihte işlemeye başlar (TBK md. 149).
Mahkeme zamanaşımını kendiliğinden dikkate alır mı?
Almaz. Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK md. 161); savunmanın davalı tarafça açıkça ileri sürülmesi gerekir.
Bu sirkülerde atıf yapılan belgeler
Bu sirküler genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut uygulama öncesinde ilgili resmî kaynakların güncel hâli ve şirketin özel koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.