Mahmut Çolak
İş ve Sosyal Güvenlik Danışmanı
Tarih: 01.06.2026
Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu (41’inci madde) ve İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği (6/4/2004 tarihli ve 25425 sayılı Resmî Gazete)
Fazla çalışma haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve her saati için normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarı yüzde elli artırılarak ödenir. Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği hâllerde bu süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmadır; her saati için ücret yüzde yirmi beş artırılarak ödenir. İşçi isterse, zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir.
İki Kavramın Tanımı
| Kavram | Tanım (Yönetmelik md. 3) | Zam oranı | Serbest zaman karşılığı |
|---|---|---|---|
| Fazla çalışma | Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalar | %50 | Her saat için 1 saat 30 dakika |
| Fazla sürelerle çalışma | Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar | %25 | Her saat için 1 saat 15 dakika |
Zamlı Ücret
- Hesaba esas ücret. Zam, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarı üzerinden hesaplanır. Uygulamada bu, işçinin çıplak (temel) ücretidir; prim, ikramiye, yol ve yemek yardımı gibi ek menfaatler hesaba katılmaz.
- Pratik hesap. Günlük yasal çalışma süresi 7,5 saat kabul edildiğinde saatlik ücret = günlük brüt ücret ÷ 7,5; bir saatlik fazla çalışma ücreti bunun 1,5 katıdır, yani günlük brüt ücret ÷ 5.
- Parça başına veya iş tutarına göre ücret. Yönetmeliğin 4’üncü maddesi bu işler için ayrı bir yöntem öngörür: her bir fazla saatte üretilen parça veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınır; bunun zorluk çıkardığı hâllerde dönem içi parça/iş tutarı, o dönemde çalışılan normal ve fazla saat sayısına bölünerek bir saatlik tutar bulunur ve bu tutarın %50 fazlası fazla çalışma, %25 fazlası fazla sürelerle çalışma ücretidir.
- Yüzde usulü. Yüzde usulünün uygulandığı iş yerlerinde fazla çalışma ücreti, 4857 sayılı Kanun’un 51’inci maddesinde öngörülen yönetmelik hükümlerine göre ödenir.
- Yer altı maden işleri. Yönetmeliğin 4’üncü maddesine 2017 yılında eklenen fıkra uyarınca, yer altında maden işlerinde çalışan işçilere 4857 sayılı Kanun’un 42’nci maddesi uyarınca zorunlu nedenlerle ve 43’üncü maddesi uyarınca olağanüstü hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat fazla çalışma için ücret, saat başına düşen miktarın yüzde yüzden az olmamak üzere artırılmasıyla ödenir.
- Bordroda gösterme. Yönetmeliğin 10’uncu maddesi uyarınca bu ücretler normal ücretlerle birlikte ödenir ve ücret bordroları ile ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilir.
Serbest Zaman
- Tercih işçinindir. Yönetmeliğin 6’ncı maddesi uyarınca serbest zaman, işçinin isterse işverene yazılı olarak başvurması koşuluna bağlıdır. İşveren, işçinin talebi olmadan zamlı ücret yerine serbest zaman kullandıramaz.
- Süre. Fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika; fazla sürelerle çalışılan her saat için 1 saat 15 dakika.
- Kullanım. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, işverene önceden yazılı olarak bildirmek koşuluyla ve işverenin işin veya iş yerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
- Sınır. İşçinin kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz.
Tazminat ve Prim Yönü
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretleri süreklilik taşımadığından, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı hesabında esas alınan giydirilmiş ücrete dâhil edilmez; yıllık izin ücreti de çıplak ücret üzerinden hesaplanır. Buna karşılık bu ödemeler gelir vergisi ve sigorta primi matrahına dâhildir.
İnsan Kaynakları Birimleri İçin Notlar
- Belgeleme zorunluluğu. Yönetmeliğin 10’uncu maddesi, işverene fazla çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenleme ve imzalı bir nüshasını özlük dosyasında saklama yükümlülüğü getiriyor. Puantaj çıktısının imzalı olarak dosyalanması bu yükümlülüğü karşılar.
- Serbest zaman takibi. Serbest zaman talepleri yazılı alınmalı, hak ediş ve kullanım tarihleri ayrı bir kodla izlenmeli ve altı aylık süre aşılmamalıdır.
- Bordro görünürlüğü. Fazla çalışma tahakkukunun bordroda ayrı kalem olarak görünmesi, hem Yönetmelik gereğidir hem de ispat bakımından işvereni korur.
Sık Sorulan Sorular
Fazla çalışma ücreti kaç zamlı ödenir?
Yüzde elli zamlı.
Fazla sürelerle çalışma nedir, ücreti nedir?
Haftalık süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmiş işçinin bu süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmasıdır; yüzde yirmi beş zamlı ödenir.
Serbest zamanı işveren dayatabilir mi?
Dayatamaz. Serbest zaman, işçinin isterse işverene yazılı başvurması hâlinde uygulanır.
Serbest zaman ne kadar sürede kullanılır?
Altı ay zarfında; işverene önceden yazılı bildirimde bulunularak ve işverenin belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız olarak.
Tatil gününde serbest zaman kullandırılabilir mi?
Kullandırılamaz; kanundan ve sözleşmelerden doğan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılması Yönetmelikçe yasaklanmıştır.
Fazla mesai kıdem tazminatına yansır mı?
Yansımaz; giydirilmiş ücrete dâhil edilmez. Ancak vergi ve sigorta primi matrahına dâhildir.
Bu sirkülerde atıf yapılan belgeler
- 4857 sayılı İş Kanunu (41, 42, 43, 51 ve 63’üncü maddeler)mevzuat.gov.tr
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği — 6 Nisan 2004 tarihli ve 25425 sayılı Resmî Gazeteresmigazete.gov.tr
- Anılan Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik — 25 Ağustos 2017 tarihli ve 30165 sayılı Resmî Gazeteresmigazete.gov.tr
Bu sirküler genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut uygulama öncesinde ilgili resmî kaynakların güncel hâli ve şirketin özel koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.